Bang om door de mand te vallen op je werk

Kort antwoord: het gevoel dat je door de mand valt, komt bijna nooit voor bij mensen die er werkelijk naast zitten. Het hoort bij mensen die goed opletten. Het gaat niet weg door beter te presteren, want je hebt al bewijs genoeg en het helpt niet. Het zakt pas als je ophoudt met bewijzen zoeken en gaat kijken waar de meetlat vandaan komt.

Waar het op lijkt van binnen

Je hebt de functie, de cijfers kloppen, en toch loopt er een stem mee die zegt dat ze het nog niet doorhebben. Dat je bent aangenomen op een goede dag. Dat de vorige klus meeviel en de volgende het moment wordt waarop het uitkomt.

Wat opvalt is wat er met bewijs gebeurt. Het komt binnen en het blijft niet plakken. Een compliment schuif je opzij: dat zei hij aardig bedoeld. Een goed resultaat wordt geluk, timing, of het team. Een fout is van jou alleen.

Dat is geen bescheidenheid. Dat is een weegschaal die maar één kant op kan.

Waar het vandaan komt

Pauline Clance en Suzanne Imes beschreven dit in 1978 bij vrouwen die academisch succesvol waren en er stuk voor stuk van overtuigd waren dat ze de boel voor de gek hielden. Ze noemden het een fenomeen, niet een aandoening. Later onderzoek liet zien dat het bij mannen net zo vaak voorkomt, maar dat mannen er minder over praten en het vaker verstoppen achter drukte.

Wat er meestal onder ligt, komt uit één van twee huizen:

• Je moest presteren voor je plek. Waardering kwam bij een cijfer, een prijs, een diploma. Dan leer je dat je erbij hoort zolang je levert, en dat is geen plek, dat is een huurcontract.
• Het ging altijd vanzelf. Wie er als kind moeiteloos doorheen vloog, heeft nooit geleerd hoe worstelen voelt. Als het dan een keer moeite kost, is de eerste conclusie niet "dit is moeilijk" maar "ik ben blijkbaar toch niet slim".

Er is nog een derde, die minder vaak wordt genoemd: je bent de eerste in je familie die dit doet. Dan is er thuis niemand die kan zeggen dat dit normaal is, want niemand heeft het meegemaakt. Zie Familieopstellingen.

Waarom harder werken het erger maakt

De reflex is voorkomen dat iemand het merkt. Dus je bereidt je dubbel voor, je werkt de avond af, je stuurt niets weg dat niet perfect is.

Dat werkt, en precies daarom blijft het zitten. De klus slaagt, en jouw verklaring is dat je hem hebt gered met overwerk. Het bewijs versterkt de gedachte in plaats van hem te weerleggen. Dat is de lus.

De prijs staat er ook. Je werkt structureel meer dan nodig, je durft niets te vragen omdat vragen zou verraden dat je het niet weet, en je zegt geen nee omdat afhaken zou opvallen. Zie Perfectionisme loslaten.

Wat wel helpt

1. Schrijf op waarop je bent aangenomen

Niet je hele loopbaan. Alleen: wat stond er in de vacature en wat zag die persoon in jou. Iemand heeft een besluit genomen met informatie. Als jij denkt dat dat besluit fout was, zeg je dat die persoon zijn werk niet kan.

2. Verzamel bewijs op het moment zelf

Zet een map in je mail waar je elk goed bericht in gooit. Niet om jezelf op te peppen: om te voorkomen dat je geheugen selectief wordt. Over een half jaar is die map je enige tegenwicht.

3. Vraag hardop hoe anderen het doen

Bijna niemand doet dit, en het is de snelste route. Vraag een collega die je goed vindt hoe lang hij over zoiets doet en of hij het spannend vindt. Het antwoord is bijna altijd ontnuchterend. Iedereen doet alsof, alleen zie je dat van buitenaf niet.

4. Vraag één keer iets wat je niet weet

Klein en veilig. Wat de reflex zegt: dan valt het op. Wat er gebeurt: mensen leggen het uit en denken dat je betrokken bent. Dit is de enige stap die het gevoel daadwerkelijk verzwakt, want hij toetst het.

5. Kijk waar de maatstaf vandaan komt

Wie zou tevreden zijn als je het haalde? Als er een gezicht bij hoort dat niet van jou is, meet je met een lat van iemand anders. Zie Goed genoeg.

6. Doe het minder goed, één keer

Lever iets af dat af is en niet perfect. Kijk wat er gebeurt. Meestal niets, en dat "niets" is informatie die je met nadenken nooit krijgt. Zie De comfortzone.

Het verschil met terecht twijfelen

Dit is belangrijk, want niet elke twijfel is onterecht. Soms zit je op een plek die je niet past, of mis je iets dat je echt moet leren. Het verschil zit hem hierin:

Door de mand vallen	Terechte twijfel
Je resultaten zijn goed.	Er is aanwijsbaar iets misgegaan.
Anderen zijn tevreden, jij niet.	Anderen benoemen hetzelfde als jij.
Bewijs verandert er niets aan.	Bijleren lost het op.
Het gaat over wie je bent.	Het gaat over wat je kunt.

Staat je twijfel in de rechterkolom, dan is het geen gevoel maar een leerpunt. Dan is de oefening niet zelfvertrouwen maar een cursus, of een ander gesprek.

Hoe ik ernaar kijk

Ik heb jaren gedacht dat dit met bewijs op te lossen was. Dat er een moment zou komen waarop het genoeg was. Dat moment komt niet, want de lat gaat mee omhoog. Wat er wel gebeurde, was iets anders: ik ging het gewoon zeggen. Tegen één iemand, hardop: ik weet niet zeker of ik dit kan.

Wat me verbaasde was niet dat hij het begreep. Het was dat hij zei dat hij dat ook had. Deze man, van wie ik dacht dat hij nergens over inzat.

Wat ik eruit haal: het gevoel gaat niet weg door beter te worden. Het gaat weg, of het wordt in elk geval kleiner, doordat het uitgesproken wordt. Zolang het geheim blijft, groeit het, want een geheim is bewijs dat er iets te verbergen valt. Zie De stilte.

Wanneer het meer is

Houdt het je 's nachts uit je slaap, ben je weken achtereen gespannen, of trek je je terug van dingen die je aankunt: leg het dan een keer aan je huisarts voor. Angst rond werk is goed te behandelen en je hoeft er niet mee door te lopen. Ik ben geen arts en geen psycholoog, en dat verschil telt hier.

Niet de dingen zelf verontrusten de mensen, maar hun oordelen over de dingen.

Epictetus, Enchiridion 5