De vijf fasen van rouw: waarom je er niet doorheen gaat

1Herkenning

Je loopt niet in de pas en dat geeft nog eens extra last

Je hebt iemand verloren. En ergens onderweg heeft iemand het lijstje genoemd. Ontkenning, boosheid, onderhandelen, verdriet, aanvaarding.

Je bent gaan kijken waar je zit. En het klopte niet. Je was op dinsdag rustig en op woensdag ging het weer helemaal mis. Je was helemaal niet boos, of juist alleen maar boos. Je hebt geen enkele fase netjes afgesloten.

Of iemand heeft het tegen je gezegd. Je zit nog in de ontkenning. Je moet er doorheen. Alsof er een route is en jij ergens verkeerd bent afgeslagen.

Dat is een last die er niet bij hoefde.

2Wat er gebeurt

Waar de vijf fasen vandaan komen, en wat er is gemeten

Het ging over stervenden, niet over nabestaanden

In 1969 schreef de psychiater Elisabeth Kubler-Ross het boek On Death and Dying. Daarin beschreef ze wat zij hoorde in gesprekken met mensen die zelf stervende waren en dat te horen hadden gekregen.

Daar komen de vijf fasen vandaan. Niet uit onderzoek onder mensen die iemand hadden verloren.

Dat onderscheid is de hele zaak. Het model is later verhuisd naar rouw, naar ontslag, naar scheiden, naar reorganisaties, en niemand heeft er onderweg bij gezegd dat het over iets anders ging.

Wat er wel is gemeten

In 2007 verscheen in JAMA het eerste onderzoek dat de fasen bij nabestaanden echt toetste. 233 mensen die een naaste hadden verloren, gevolgd tot 24 maanden erna.

De uitkomst is genuanceerder dan beide kampen meestal vertellen:

• De vijf reacties piekten wel ongeveer in die volgorde. Ongeloof, missen, boosheid, somberheid, aanvaarding. In zoverre klopt er iets.
• Maar aanvaarding was vanaf de eerste maand de sterkste van allemaal. Niet het eindpunt, maar het grootste, meteen al.
• Ongeloof was juist niet de overheersende eerste reactie, zoals het model voorspelt.
• Het overheersende nare gevoel was missen, van maand een tot maand vierentwintig. Niet somberheid.
• De nare reacties piekten allemaal binnen ongeveer zes maanden.

Dat laatste is bruikbaar, en het staat er ook zo bij in het onderzoek: gaat het na een half jaar niet minder, dan is dat een reden om ernaar te laten kijken.

En de meeste mensen blijven overeind

Er is een tweede ding dat lang over het hoofd is gezien. Uit het werk van George Bonanno komt naar voren dat een groot deel van de mensen na een verlies gewoon overeind blijft. Niet omdat het niet raakt, maar omdat mensen daar beter in zijn dan de modellen aannamen.

Dat is geen opdracht om flink te zijn. Het is bedoeld tegen het idee dat er iets mis is met je als je na drie maanden weer kunt lachen.

4Wat je kunt doen

Wat je hiermee kunt, en wat je tegen iemand anders zegt

1. Stop met jezelf langs het lijstje leggen

Je zit niet in een fase en je bent nergens blijven steken. Als het meten je iets oplevert, meet dan iets anders: hoeveel van je dag ging hierover, deze week vergeleken met vorige maand. Dat beweegt, en het beweegt met horten en stoten.

2. Reken op missen, niet op somberheid

In het onderzoek was missen twee jaar lang het overheersende gevoel. Dat is iets anders dan depressief zijn, en het vraagt ook iets anders. Missen gaat niet weg door het te behandelen. Het vraagt plek.

Praktisch: veel mensen hebben er iets aan om het contact niet helemaal te beeindigen maar te veranderen. Iets blijven doen op zijn verjaardag, ergens naartoe gaan, hardop iets zeggen. Dat is geen vastzitten.

3. Zes maanden is een aanwijzing, geen deadline

De nare reacties piekten binnen ongeveer een half jaar. Merk je dat het daarna niet minder wordt, of dat je stilstaat: dat is het moment om je huisarts te bellen. Niet omdat je te lang doet over iets, maar omdat er dan iets is waar hulp bij bestaat.

4. Wat je zegt tegen iemand die iets heeft verloren

Niet: je moet er doorheen. Niet: welke fase zit je in. Niet: het heeft een reden.

Wel: ik weet niet wat ik moet zeggen. Wel: ik denk aan je, en ik verwacht geen antwoord. En vooral: iets concreets doen zonder te vragen of het mag. Een keer koken, de heg doen, een keer bellen op een woensdag over niets.

Zie Een moeilijk gesprek beginnen voor de eerste zinnen, en Emoties toelaten als het je vooral overvalt dat je niets voelt.

5. Als het niet over rouw gaat

De fasen worden ook geplakt op een scheiding, een ontslag of een reorganisatie. Daar geldt hetzelfde: het model is er nooit voor gemaakt en het is er ook nooit voor getoetst. Zie Niet iedereen blijft.

5Verder lezen

Waar je verder kunt lezen

Emoties toelaten als je dat nooit hebt geleerd, voor als je merkt dat er weinig komt en je niet weet of dat erg is.

Bereidheid gaat over ophouden met vechten tegen iets wat er toch al is. Dat is bij rouw geen berusting maar het tegenovergestelde van jezelf langs een lijstje leggen.

En Labels, want fase drie is ook gewoon een etiket.