Hechtingsstijlen: veilig, angstig, vermijdend en de vierde

Kort antwoord: je hebt als klein kind geleerd wat er gebeurt als je nabijheid nodig hebt. Kwam er meestal iemand, dan werd nabijheid iets veiligs. Kwam er niemand, of de ene keer wel en de andere keer niet, dan leerde je daar iets omheen te bouwen. Dat bouwsel heet een hechtingsstijl, en je gebruikt hem nog steeds: op je werk, in je relatie, en bij je eigen kinderen. Het is geen karakter en het staat niet vast.

Dit is uitleg, geen test en geen diagnose. Herkennen is nuttig, jezelf een etiket opplakken niet. Zie Labels.

Waar het vandaan komt

John Bowlby stelde in de jaren vijftig en zestig dat de band tussen kind en verzorger geen bijproduct is van eten en verzorging, maar een eigen systeem met een eigen functie: overleven. Mary Ainsworth toetste dat met een opstelling die de Strange Situation ging heten: een peuter, een kamer, de moeder gaat even weg en komt terug.

Wat er bij het weggaan gebeurde, bleek minder te zeggen dan wat er bij het terugkomen gebeurde. Daar zat het verschil, en daar kwamen de stijlen uit voort. Mary Main en Judith Solomon voegden er later een vierde aan toe, voor de kinderen die in geen van de drie pasten.

De vier, en hoe ze er als volwassene uitzien

1. Veilig gehecht

Als kind: van slag als de ouder wegging, en getroost zodra die terugkwam. Daarna weer spelen.

Als volwassene: je kunt om hulp vragen zonder dat het je iets kost, en je kunt alleen zijn zonder dat het onrustig wordt. Bij ruzie ga je ervan uit dat het weer goed komt. Je kunt zeggen wat je nodig hebt zonder er een gevecht van te maken.

Dit is bij benadering de helft tot zestig procent van de mensen in westerse steekproeven. Het is dus normaal, en het is ook geen prestatie: het is grotendeels wat je hebt meegekregen.

2. Angstig gehecht, ook wel gepreoccupeerd

Als kind: erg overstuur bij het weggaan, en bij terugkomst niet te troosten. Vastklampen en tegelijk boos duwen.

Als volwassene: je bent snel bang dat iemand je laat vallen. Je leest berichten na op toon. Als iemand kort antwoordt, ga je iets rechtzetten dat niet scheef stond. Je hebt bevestiging nodig en zodra je die krijgt, is hij binnen een dag weer op.

Wat eronder zit: de ervaring dat nabijheid onvoorspelbaar was. Dan wordt je systeem hypergevoelig, want opletten was de manier om het te krijgen.

3. Vermijdend gehecht, ook wel afwijzend

Als kind: leek onaangedaan als de ouder wegging en negeerde hem bij terugkomst. Bij metingen bleek de hartslag ondertussen wel omhoog te gaan. De rust was geen rust maar het wegdrukken ervan.

Als volwassene: je regelt het liefst alles alleen. Je vindt jezelf zelfstandig en anderen aanhankelijk. Bij spanning trek je je terug, ga je werken of ga je weg. Iemand vragen om hulp voelt als een schuld aangaan.

Wat eronder zit: de ervaring dat vragen niets opleverde of te veel was. Dan is niets vragen de slimste zet, en die zet blijf je maken.

Zie De man die alles alleen droeg en Dichtklappen bij ruzie.

4. Gedesorganiseerd gehecht

Als kind: geen vaste strategie. Naar de ouder toe lopen en halverwege stilstaan, of zich omdraaien. Dat gebeurt als de persoon die veiligheid moet bieden tegelijk de bron van angst is.

Als volwassene: je wilt nabijheid en zodra die er is, wil je weg. Heftige uitslagen in relaties, waarin idealiseren en afhaken elkaar afwisselen.

Deze stijl hangt vaker samen met vroege onveiligheid, verlies of mishandeling. Dit is de enige van de vier waarbij ik zou zeggen: lees hier niet verder in je eentje. Dit hoort bij een psycholoog, en dat is geen zwaar oordeel maar de kortste weg.

Hoe je het bij jezelf herkent

Kijk niet naar hoe je je gedraagt als het goed gaat. Kijk naar wat je doet op het moment dat er spanning is. Daar komt de stijl naar boven, en niet daarvoor.

Er is ruzie of afstand	Wat je waarschijnlijk doet
Veilig	Je zegt wat er is en je kunt wachten tot het weer goed komt.
Angstig	Je zoekt contact, blijft doorpraten, wilt het nu opgelost hebben.
Vermijdend	Je wordt stil, gaat iets doen, hebt er "geen zin in".
Gedesorganiseerd	Allebei, kort na elkaar, en je snapt zelf niet welke het is.

Twee dingen die vaak worden vergeten. Het is geen vakje. De meeste mensen zitten ergens op een schaal en schuiven per relatie. En het is geen vast gegeven. Onderzoek naar wat men earned security noemt, laat zien dat mensen met een moeilijke start alsnog veilig kunnen functioneren. Wat daarin het verschil maakt, is niet dat het verleden anders wordt maar dat er een samenhangend verhaal over komt.

Waarom angstig en vermijdend elkaar zo vaak vinden

Dit is het patroon dat ik het vaakst hoor. De een zoekt contact als het spannend wordt, de ander zoekt ruimte. Beide reacties zijn logisch en ze maken elkaar erger: hoe meer de een aandringt, hoe verder de ander wegtrekt, en hoe verder die wegtrekt, hoe harder de eerste aandringt.

Wat dan helpt is niet dat er iemand toegeeft. Het helpt als allebei hardop zeggen wat er in dat moment gebeurt. "Ik merk dat ik weg wil, en dat gaat niet over jou." Of: "Ik merk dat ik ga aandringen, en ik heb even nodig te horen dat het goed is."

Dat is geen truc en het is ook niet makkelijk. Het is wel het enige dat het patroon onderbreekt, want de lus draait op wat er onuitgesproken blijft. Zie Gelijk hebben of contact houden.

Wat je ermee kunt doen

1. Zoek het patroon, niet het etiket

Schrijf drie momenten op waarop je je afgewezen voelde. Wat deed je toen, in gedrag? Daar staat je stijl, en die is bruikbaarder dan een naam.

2. Benoem het in het moment

Eén zin, terwijl het gebeurt. Dat is de kortste route van patroon naar keuze. Zie Afstand van je gedachten.

3. Doe één keer het tegenovergestelde, klein

Ben je vermijdend: vraag deze week één keer om iets kleins in plaats van het zelf te regelen. Ben je angstig: wacht één keer twee uur voor je dat bericht stuurt. Niet om jezelf te trainen in wantrouwen, maar om te merken dat er niets instort.

4. Kijk naar wat je hebt geleerd, niet naar wie er schuld heeft

Dit is belangrijk. Een hechtingsstijl is meestal geen gevolg van slechte ouders. Hij is een gevolg van omstandigheden: een moeder die zelf overleefde, een vader die geen taal had voor gevoel, ziekte, drukte, een tijd waarin je kinderen niet knuffelde. Zie Familieopstellingen.

5. Vertel het verhaal een keer helemaal

Aan iemand, hardop, van begin tot eind. Dat is precies wat in het onderzoek naar verworven veiligheid het verschil bleek te maken: niet dat er iets goedgemaakt wordt, maar dat het een verhaal wordt met een kop en een staart in plaats van losse stukken.

6. Denk aan je eigen kinderen zonder in paniek te raken

Je hoeft niet altijd goed te reageren. Ed Tronick liet met zijn onderzoek naar breuk en herstel zien dat het misgaat en weer goed komt in een groot deel van de gewone interacties, en dat juist dat herstel de band bouwt. Zie Ik schreeuwde tegen mijn kind.

Hoe ik ernaar kijk

Ik heb mezelf hier lang in herkend zonder dat ik wist dat er een woord voor was. Alles alleen willen regelen, hulp vragen uitstellen tot het niet meer kon, en dat zelfstandigheid noemen. Dat is de vermijdende kant, en ik vond hem jarenlang een kwaliteit.

Wat me eraan raakt is niet de theorie. Het is dat het zo jong is aangeleerd. Wie op zijn derde ontdekt dat vragen niets oplevert, doet iets verstandigs. Dat kind heeft geen fout gemaakt. Alleen loop je op je achtendertigste nog steeds met een oplossing rond voor een probleem dat er niet meer is.

En het gaat twee kanten op. Ik zie het bij mezelf terug als vader: het moment waarop een van mijn kinderen iets nodig heeft en ik het liefst iets ga repareren in plaats van erbij te gaan zitten. Dat is dezelfde reflex, alleen dan andersom.

Wat ik ervan heb geleerd: je hoeft je stijl niet te veranderen. Je hoeft hem te herkennen op het moment dat hij aangaat. Dat is genoeg om iets anders te kunnen kiezen, en verder gaat het vanzelf.

Waar dit niet voor bedoeld is

Niet om je partner te typeren. "Jij bent vermijdend" is geen inzicht maar een verwijt met een boek erbij. Wie deze woorden gebruikt om iemand anders te verklaren, heeft er niets aan.

En niet als diagnose. Er bestaan online tests voor hechtingsstijlen en die zijn niet gevalideerd; ze geven je een uitslag en geen antwoord. Herken je jezelf hierin en zit je erdoor vast in je relaties, of komt er van alles boven uit je jeugd: dan hoort dat bij een psycholoog. Begin bij je huisarts. Ik ben geen arts en geen psycholoog, en dit is uitleg en geen behandeling.

Speelde er thuis geweld, verwaarlozing of misbruik, dan is dit stuk te licht en hoort er iemand naast je te gaan staan. Bel Veilig Thuis, 0800-2000, gratis en dag en nacht. Bij direct gevaar 112.

Wat een kind het meest nodig heeft, is een veilige haven om vanuit te vertrekken en naar terug te keren.

Naar John Bowlby, A Secure Base