Schuldgevoel dat nergens over gaat en toch blijft

Kort antwoord: er zijn twee soorten schuld en ze voelen hetzelfde. De ene hoort bij iets dat je hebt gedaan en die is bruikbaar: hij wijst naar herstel. De andere hoort bij niets en die is meegekomen uit je opvoeding: hij wijst nergens heen en gaat nooit weg, hoeveel je ook goedmaakt. Het verschil vaststellen is de hele oefening, want daarna weet je wat je ermee moet.

Het verschil, om te beginnen

Schuld die klopt	Schuld die is blijven hangen
Je kunt aanwijzen wat je deed.	Je kunt het niet aanwijzen.
Er is iemand die het merkte.	Er is geen benadeelde.
Herstellen laat het zakken.	Herstellen helpt hooguit een dag.
Hij gaat over gedrag.	Hij gaat over jou als persoon.
Hij komt en gaat weer.	Hij ligt er altijd, ook zonder aanleiding.

Die laatste regel is het scherpste onderscheid. Schuld die klopt heeft een begin en een einde. Wat blijft hangen heeft geen van beide.

Schuld die klopt is nuttig

Dit zeg ik erbij omdat er tegenwoordig snel wordt geroepen dat je van je schuldgevoel af moet. Dat is onzin als je iets hebt gedaan. Dan is dat gevoel precies wat het hoort te zijn: een signaal dat je iemand hebt geraakt en dat er iets te herstellen valt.

Wat je dan doet is niet minder voelen maar iets doen. Erkennen zonder verzachting, geen uitleg erbij, en vragen wat er nodig is. Zie Ik schreeuwde tegen mijn kind voor hoe dat herstel eruitziet.

Blijft het na oprecht herstel doorzeuren, dan is het overgestapt naar de andere soort.

Waar de andere vandaan komt

Bijna altijd uit een huis waar je verantwoordelijk werd gemaakt voor iets dat niet van jou was. Dat gaat zelden met verwijten en meestal met sfeer.

• Een ouder die het zwaar had. Als kind concludeer je dan dat jij iets moet doen om het draaglijk te maken, en dat dus jouw bestaan iets kost.
• Een broer of zus die meer nodig had. Ziek, druk, of gewoon lastiger. Dan leer je dat jouw vragen erbij komen in plaats van erbij horen.
• Liefde die afhing van gedrag. Warm als je meewerkte, koel als je iets voor jezelf wilde. Dan wordt eigen ruimte nemen synoniem met iemand tekortdoen.
• Een scheiding waar je tussen stond. Kinderen verklaren zichzelf schuldig, want dat is draaglijker dan machteloos zijn.

Dit is niet bedoeld als aanklacht tegen je ouders. In de meeste gevallen deed niemand iets fout en waren de omstandigheden zwaar. Zie Het kind op de achterbank en Familieopstellingen.

Waar je het aan merkt in het dagelijks leven

• Je zegt sorry als iemand tegen jou aanloopt.
• Een vrije middag voelt alsof je hem moet verdienen.
• Als iemand anders het niet leuk heeft, ga je je gedragen alsof het jouw taak is.
• Je zegt ja terwijl je nee bedoelt, en daarna ben je boos op de verkeerde. Zie Nee zeggen zonder dat het escaleert.
• Je hebt het gevoel dat je nog iets moet, zonder te weten wat.

Wat je eraan doet

1. Stel de eigenaarsvraag

Wat heb ik gedaan, en wie is er benadeeld? Komt er geen antwoord, dan is dit geen schuld maar een gewoonte. Dat vaststellen haalt hem niet weg en het haalt er wel de macht af.

2. Zoek de leeftijd erbij

Vraag jezelf hoe oud dit gevoel voelt. Bij de meeste mensen komt daar geen achtendertig uit maar zeven of negen. Dat is geen truc: het zegt je waar het vandaan komt, en waar het dus niet over gaat.

3. Doe expres iets voor jezelf en blijf zitten

Klein, deze week. Twee uur voor jezelf zonder het te verantwoorden. Het schuldgevoel komt op, en dan is de opdracht: niets doen. Niet compenseren, niet uitleggen, niet extra hard werken erna. Dat is de enige manier waarop je systeem leert dat er niets volgt. Zie Bereidheid.

4. Scheid het gevoel van de conclusie

"Ik voel me schuldig" is waar. "Dus ik doe iets fout" is een gedachte die daarachteraan komt en die je niet hoeft over te nemen. Zie Defusie.

5. Zeg het één keer hardop

Tegen iemand die je vertrouwt: dat je je vaak schuldig voelt en niet weet waarover. De meeste mensen hebben dit nooit uitgesproken, en het verliest een deel van zijn gewicht zodra het de kamer in gaat.

6. Onderscheid schuld van schaamte

Schuld zegt: ik heb iets verkeerds gedaan. Schaamte zegt: ik ben verkeerd. Brené Brown legt daar terecht de nadruk op, want het eerste is op te lossen en het tweede niet, omdat er niets aan te doen valt aan iets dat je bent. Merk je dat het over jou gaat en niet over een daad, dan zit je bij schaamte en dan is dit stuk niet genoeg. Zie Goed genoeg.

Hoe ik ernaar kijk

Ik heb hier lang mee rondgelopen zonder er een woord voor te hebben. Het was geen groot verdriet, het was een soort achtergrondruis: het idee dat ik nog iets moest.

Wat het voor mij kantelde was de vraag wie er eigenlijk benadeeld was. Als ik dat oprecht probeerde in te vullen, kwam ik er niet uit. Er was niemand. Dat was ongemakkelijk, want als er niemand is die je iets verwijt, dan blijft er iemand over die het doet, en dat ben je zelf.

Wat me daarna verder hielp, was er niet tegen vechten. Het gevoel komt nog steeds op. Ik doe er alleen niets meer mee, en dan zakt het vanzelf. Dat is een saai antwoord en het is het enige dat bij mij standhield.

Wanneer het meer is

Gaat het schuldgevoel over iets uit je verleden dat blijft opspelen, of hoor je het samen met somberheid, slecht slapen en het idee dat de wereld beter af zou zijn zonder jou: dan hoort dit bij je huisarts en niet bij een website. Vandaag. Ik ben geen arts en geen psycholoog.

Wie zichzelf niets vergeeft, blijft de rest van zijn leven zijn eigen aanklager.

Naar Seneca, Over de gemoedsrust