Steeds dezelfde ruzie: dezelfde avond, van twee kanten

Kort antwoord: een ruzie die steeds terugkomt gaat zelden over het onderwerp. Hij gaat over twee mensen die allebei reageren op wat de ander doet, en die allebei denken dat zij begonnen zijn. Hieronder staat één gewone avond twee keer verteld: eerst van de ene kant, dan van de andere. Dezelfde feiten, twee verhalen die allebei kloppen. Dat is precies het probleem, en het is ook de uitweg.

Wat een camera zou hebben gezien

Woensdagavond, tien over acht. De kinderen liggen boven. Zij ruimt de keuken op. Hij zit op de bank met zijn telefoon.

Zij zegt: "Ik zou het fijn vinden als je af en toe zelf ziet wat er moet gebeuren."
Hij zegt niets en legt zijn telefoon weg.
Zij zegt: "Zie je, dit bedoel ik nou."
Hij staat op en gaat naar boven.
Zij blijft in de keuken staan.
Er wordt die avond niets meer gezegd.

Dat is het. Zes zinnen, twee minuten. En allebei liggen ze er die nacht van wakker.

Zoals hij het beleefde

Hij is om zes uur binnengekomen na een dag waarop drie dingen misgingen die hij moest oplossen. Hij heeft gegeten, hij heeft de kinderen naar bed gebracht, hij heeft voorgelezen. En nu zit hij tien minuten op de bank.

Dan komt die zin. En wat hij hoort is niet "ik zou het fijn vinden". Wat hij hoort is: je doet het weer niet goed.

Er gebeurt iets in zijn lijf voordat hij iets kan bedenken. Zijn borst wordt strak. Hij weet dat wat hij nu zegt verkeerd gaat vallen, want dat is de vorige keren ook gebeurd. Dus doet hij wat hem het veiligst lijkt: hij zegt niets en legt zijn telefoon weg. In zijn hoofd is dat meewerken. Hij denkt letterlijk: ik ga hier niet op in, want dan wordt het groot.

Dan komt "zie je, dit bedoel ik nou", en dat is het bewijs dat hij toch fout zit, wát hij ook doet. Nu is er niets meer te winnen. Hij gaat naar boven, niet om weg te lopen maar om te voorkomen dat hij iets zegt waar hij spijt van krijgt.

Wat hij die nacht denkt: het is nooit genoeg.

Zoals zij het beleefde

Zij staat sinds half zes te draaien. Eten, tassen, was, een gesprek over school dat ze nog moet voeren. Ze heeft de hele dag geregeld en ze is nu bezig aan het laatste stuk.

Wat ze wil zeggen is niet "je doet niets". Wat ze wil zeggen is: ik ben moe en ik zou willen dat ik er niet alleen voor sta. Alleen komt dat er niet zo uit, want ze heeft het al vaker geprobeerd en het leverde niets op. Dus komt het eruit als een verwijt, en dat weet ze zelf ook terwijl ze het zegt.

Dan gebeurt er niets. Hij zegt niets. Voor haar is dat het ergste dat er kon gebeuren: niet dat hij het er niet mee eens is, maar dat er niemand thuis geeft. Ze staat daar met iets wat haar echt bezighoudt en het valt in een gat.

"Zie je, dit bedoel ik nou" is dus geen aanval. Het is paniek. Het is nog één keer proberen om iets terug te krijgen.

En dan loopt hij weg. Voor hem is dat de rem erop zetten. Voor haar is het het bewijs dat ze het niet waard is om over te praten.

Wat zij die nacht denkt: ik ben hier alleen.

Wat ze allebei niet zagen

• Zij zag niet dat zijn zwijgen geen onverschilligheid was. Wie dichtklapt, voelt meestal juist te veel. Zie Dichtklappen bij ruzie.
• Hij zag niet dat haar aandringen geen aanval was. Wie blijft doorpraten, is aan het zoeken naar contact en niet naar gelijk.
• Allebei dachten ze dat de ander begon. Zij bij zijn zwijgen, hij bij haar zin. Dat is bijna altijd zo: ieder telt de ruzie vanaf de zet van de ander.
• Allebei deden ze precies wat de ander niet kon hebben. Hoe stiller hij werd, hoe harder zij aandrong. Hoe harder zij aandrong, hoe stiller hij werd. Dat is de hele motor.

Dit patroon is oud en het heeft in de gezinstherapie een naam: de een achtervolgt, de ander trekt zich terug. Het maakt niet uit wie welke rol heeft, en die rollen wisselen ook per onderwerp. Bij geld is hij misschien degene die aandringt en zij degene die afhaakt.

Wat er gebeurt als er één wint

Stel dat hij was blijven staan en had gezegd wat hij dacht: dat hij net twee uur met de kinderen bezig is geweest en dat zij dat niet ziet. Dat is waar. Hij zou gelijk hebben.

Stel dat zij haar lijstje was gaan opnoemen van alles wat zij deze week heeft gedaan en hij niet. Ook waar. Ook gelijk.

In beide gevallen wint er één en verliezen ze allebei. Want de winnaar heeft een punt gemaakt en de ander een stukje verder weggezet, en morgen staan ze op met dezelfde afstand plus een herinnering erbij. Zie Gelijk hebben of contact houden.

Gelijk hebben en contact houden zijn in zo'n moment twee verschillende dingen. Je kunt er één kiezen.

Wat het wel had kunnen onderbreken

Niet een oplossing voor de huishoudelijke taakverdeling. Die komt later en die komt makkelijker als dit stuk eerst is geweest.

1. Eén zin over jezelf in plaats van over de ander

Zij: "Ik ben op en ik voel me er alleen voor staan." Dat is hetzelfde bericht zonder het verwijt, en het is bijna niet mogelijk om je daartegen te verdedigen.

2. Zeggen dat je stil wordt, in plaats van stil te worden

Hij: "Ik merk dat ik dichtklap. Dat gaat niet over jou. Geef me tien minuten en dan kom ik terug." Het verschil met weglopen is dat laatste stuk: en dan kom ik terug. Zonder die zin is een pauze een vertrek.

3. Het laatste teruggeven voor je antwoordt

"Dus jij staat hier de hele avond en je hebt het gevoel dat je het alleen doet." Eén zin, geen oplossing erachteraan. Zie Mijn vriendin zegt dat ik niet luister.

4. Vragen wat er nodig is, en het antwoord laten staan

"Wil je dat ik nu opsta en meehelp, of wil je dat ik luister?" Dat lijkt overbodig en het is het niet: negen van de tien mensen gokken verkeerd en gaan dan het verkeerde repareren.

5. Het gesprek later voeren, en wel echt

Op een moment dat niemand moe is. "Zullen we het zaterdagochtend over de week hebben?" is een afspraak. "We moeten hier eens over praten" is dat niet.

De oefening: schrijf de andere kant

Dit is de hele vorm van dit stuk, en je kunt hem zelf doen met een ruzie die bij jou terugkomt.

1. Schrijf op wat er feitelijk gebeurde. Alleen wat een camera zou hebben gezien: wie wat zei en deed, in volgorde. Geen uitleg, geen "want hij vindt altijd".
2. Schrijf het van jouw kant. Wat je hoorde, wat er in je lichaam gebeurde, wat je dacht.
3. Schrijf het van zijn of haar kant. In de ik-vorm, alsof je die ander bent. Dit is het moeilijke deel en het enige dat werkt.
4. Zoek de zet waarop de ander reageerde. Niet wie begon, maar wat er vlak voor zijn of haar reactie gebeurde.

Bijna iedereen die stap drie eerlijk doet, komt op iets uit dat hij niet had verwacht. Zie Perceptuele posities, waar deze werkwijze vandaan komt.

Hoe ik ernaar kijk

Ik heb deze avond zelf gehad, in verschillende versies. En het lastigste eraan vind ik nog steeds dat ik gelijk had. Dat is namelijk waar, en het hielp nergens tegen.

Wat mij het meest heeft veranderd, is de derde stap uit die oefening. Niet begrip opbrengen, want dat lukt me niet als ik boos ben. Maar letterlijk opschrijven hoe de avond eruitzag vanaf de andere stoel. Dan blijkt vrijwel altijd dat de ander niet aan het aanvallen was maar aan het overleven, net als ik.

Wat ik daarmee niet zeg: dat er nooit iemand fout zit. Soms zit iemand fout. Ik zeg dat je bij een ruzie die blijft terugkomen zelden de juiste vraag stelt als je vraagt wie er gelijk heeft, want die twee mensen zitten elkaar niet dwars: ze zitten in een lus die ze samen aan het draaien houden.

Waar dit niet opgaat

Deze vorm gaat uit van twee mensen die ongeveer even sterk staan. Is er iemand die de ander bang maakt, kleineert, bedreigt of slaat, dan geldt dit niet en is spiegelen zelfs gevaarlijk: dan ga je begrip opbrengen voor gedrag waar geen begrip bij hoort.

Bij onveiligheid thuis: Veilig Thuis, 0800-2000, gratis en dag en nacht bereikbaar. Bij direct gevaar 112. Ik ben geen arts, geen psycholoog en geen mediator, en dit stuk is uitleg en geen behandeling.

Wij zien de dingen niet zoals ze zijn. Wij zien ze zoals wij zijn.

Toegeschreven aan Anaïs Nin, De ontdekkingsreiziger, herkomst omstreden