Alles op de automatische piloot, en hoe je merkt dat je jezelf kwijt bent

Kort antwoord: je bent niet leeg geworden, je staat al zo lang aan dat je jezelf niet meer hoort. De automatische piloot is geen defect maar een zuinigheidsstand: je hersenen halen alles wat elke dag hetzelfde is uit je bewustzijn weg. Dat is handig bij tandenpoetsen en autorijden. Het wordt een probleem als je hele week eronder valt. Je komt eruit door de dag op één plek expres onhandig te maken.

Hoe het eruitziet

Van buiten is er niets aan de hand. Je staat op, je brengt de kinderen weg, je werkt, je kookt, je kijkt iets, je gaat slapen. Je functioneert. Mensen die je kennen zouden zeggen dat het goed met je gaat.

Van binnen mist er iets waar je geen woord voor hebt. De week is voorbij en je kunt niet zeggen wat erin zat. Je kijkt terug op een maand en hij is glad. Niets ergs, ook niets dat blijft hangen.

En dan zijn er van die momenten waarop het even doorbreekt. Je staat stil voor een stoplicht en denkt: is dit het. Meestal duurt dat vier seconden en dan springt het op groen.

Waarom je hoofd dit doet

Je hersenen hebben een sterke voorkeur voor herhaling. Alles wat vaak genoeg hetzelfde gaat, wordt naar een laag verplaatst waar geen aandacht meer bij hoeft. Dat is een besparing en die is nodig: wie elke handeling bewust zou moeten uitvoeren, is om tien uur 's ochtends op.

Het bijeffect is dat er van herhaling geen herinnering wordt gemaakt. Daarom lijkt een jaar waarin niets bijzonders gebeurde korter dan een week vakantie. Er is niets om aan terug te denken, niet omdat het slecht was, maar omdat het niet is opgeslagen.

Kortom: het gaat niet snel omdat je ouder wordt. Het gaat snel omdat het gelijk blijft.

Wat er meestal onder ligt

Bij de meeste mensen is de piloot niet uit luiheid aangezet, maar uit noodzaak. Er was een periode waarin je moest doorgaan: jonge kinderen, een verhuizing, ziekte, een baan die alles vroeg. Doorgaan zonder te voelen is dan het verstandigste wat je kunt doen.

Het probleem is dat de stand blijft staan als de periode voorbij is. Niemand zet hem uit, want er is geen moment waarop iemand zegt dat het weer mag.

Er is nog een tweede laag, en die is ongemakkelijker. Voelen is niet selectief. Wie de vervelende dingen buiten de deur houdt, houdt de rest er ook buiten. Zie Emoties toelaten.

Waar je het aan merkt

• Je weet niet meer wat je leuk vindt. Op de vraag wat je zou doen met een vrije zaterdag komt niets. Zie Ik weet niet wat ik wil.
• Je bent er niet bij als je er wel bent. Iemand vertelt iets en je bent halverwege afgehaakt zonder dat je het merkte.
• Je scrolt zonder dat je iets zoekt. Niet uit interesse, maar omdat de leegte moet worden gevuld.
• Kleine dingen irriteren onevenredig. Dat is meestal het enige dat er nog doorheen komt. Zie Kort lontje thuis.
• Je kunt niet zeggen wat er dit jaar is gebeurd. Dat is het duidelijkste teken, en ook het makkelijkst te toetsen.

Wat je eraan doet

1. Maak één ding expres onhandig

Neem een andere route naar je werk. Zet de koffie op een andere manier. Douche met je andere hand. Dit klinkt als een truc en het is er ook een, maar hij werkt op precies het mechanisme dat het probleem maakt: wat afwijkt, moet worden opgemerkt, en wat wordt opgemerkt, wordt bewaard.

2. Zet één moment per dag vast waarop je niets doet

Drie minuten. Geen telefoon, geen muziek, geen doel. Dit voelt de eerste week nutteloos. Dat gevoel is het punt: je merkt hoe snel je iets wilt pakken. Zie Hier en nu.

3. Schrijf 's avonds één zin op

Alleen: wat is er vandaag gebeurd dat ik anders vergeet. Eén zin, geen dagboek. Na twee weken lees je terug en zie je of er iets in je week zit. Wat je opschrijft, sla je op.

4. Zoek het lichaam op, niet het hoofd

Koud water, een zware wandeling, tuinieren, sporten tot je hijgt. Het hoofd praat je hier niet uit, want het hoofd is het instrument dat op de automatische stand staat. Zie Het lichaam liegt niet.

5. Doe één keer iets waar je slecht in bent

Niet iets nieuws dat je meteen kunt. Iets waar je onhandig in bent en waar je bij moet nadenken. Beginnen is wakker worden, competent zijn is slapen.

6. Toets of het echt de piloot is

Slaap je genoeg, eet je op tijd, beweeg je, drink je te veel. Wie op de laagste stand draait, voelt inderdaad weinig, en dan is dit stuk niet je antwoord. Zie De fundamenten.

Wat niet werkt

Alles omgooien. De grote schoonmaak, de andere baan, de reis. Dat geeft twee weken scherpte en daarna staat de piloot weer aan, want je hebt niet je leven veranderd maar je decor.

De reden is simpel: het gaat niet over wat je doet, het gaat over of je erbij bent. Iemand kan met dezelfde baan en hetzelfde huis wel wakker zijn.

Hoe ik ernaar kijk

Ik ken deze stand van dichtbij. In de periode dat mijn kinderen klein waren en er van alles moest, ben ik jaren doorgegaan op deze manier. Ik was er wel, en ik was er niet.

Wat me eruit haalde was niet een besluit. Het was een opmerking van iemand die zei dat ik altijd bezig was en nooit ergens was. Dat kwam hard aan omdat het klopte.

Wat ik eruit heb gehaald: wakker worden gebeurt niet in een klap en het voelt eerst onprettig. Zodra je erbij bent, merk je ook wat er niet klopt, en dat is precies wat de piloot je bespaarde. Dat is de prijs, en volgens mij de moeite waard.

Wanneer het meer is dan gewenning

Voel je je al weken vlak, slaap je slecht, heb je nergens meer zin in, of denk je dat het beter zou zijn als je er niet was: dan gaat dit stuk niet meer over jou en hoort het bij je huisarts. Vandaag, niet als het erger wordt. Ik ben geen arts en geen psycholoog.

Het is niet genoeg om bezig te zijn. Dat zijn de mieren ook. De vraag is waar we mee bezig zijn.

Henry David Thoreau, brief aan H.G.O. Blake, 1857