Wat is gaslighting, en wanneer is het dat juist niet?

1Herkenning

Je wist het zeker, en een half uur later niet meer

Je weet zeker dat die afspraak is gemaakt. Je weet zeker dat die zin is gezegd. En na een half uur praten sta je te twijfelen, niet aan hem, aan jezelf.

Je bent dingen gaan controleren. Berichten teruglezen. Een appje sturen na een mondelinge afspraak, zodat het ergens staat. Bij een gesprek op je werk maak je aantekeningen die je vroeger niet maakte.

En je hoort het woord overal. In podcasts, op TikTok, in de politiek. Je weet niet of het op jouw situatie slaat of dat je het te zwaar maakt.

Dat laatste is een terechte vraag, en hij wordt bijna nergens eerlijk beantwoord. Hieronder wel.

2Wat er gebeurt

Wat het woord betekent, en waar het vandaan komt

Het toneelstuk

In 1938 ging in Londen het stuk Gas Light in premiere, van Patrick Hamilton. Een man draait 's avonds stiekem het gaslicht in huis lager. Zijn vrouw ziet dat en zegt het. Hij houdt vol dat er niets verandert en dat zij zich dingen inbeeldt.

Het deel dat meestal wordt weggelaten is waaróm hij het doet. Hij wil haar krankzinnig laten verklaren, zodat hij ongestoord in huis kan zoeken naar iets dat hij hebben wil. De leugen is niet het doel. Het middel is de leugen, het doel is macht.

Dat is meteen de kortste omschrijving van het woord, en precies wat er verdwijnt als het overal op wordt geplakt.

Het verschil met liegen

Liegen: iemand wil dat jij iets niet weet.

Gaslighting: iemand wil dat jij jezelf niet meer gelooft.

Bij een leugen blijft je oordeel intact, je hebt alleen verkeerde informatie. Bij het tweede is je oordeel zelf het doelwit. Daarom werkt het door op plekken die er niets mee te maken hebben: je gaat ook op je werk twijfelen, en bij vrienden, en over dingen die je gewoon weet.

Wat het woord inmiddels is gaan betekenen

In 2022 riep Merriam-Webster gaslighting uit tot woord van het jaar. De opzoekingen stegen dat jaar met 1740 procent, en de omschrijving die zij kozen is de brede: iemand grof misleiden, vooral in je eigen voordeel.

Zo wordt het nu ook gebruikt: voor politici, voor bedrijven, voor het nieuws. Dat is niet verkeerd, maar het is niet hetzelfde als wat er in een huis of op een afdeling gebeurt. En er is een tweede beweging bijgekomen die minder onschuldig is: het woord wordt zelf een wapen. "Je zit me te gaslighten" is een manier om een discussie te beeindigen zonder hem te voeren. Wie dat doet, doet precies wat hij de ander verwijt.

Waarom het werkt: je geheugen is geen opname

Dit is het stuk dat mensen kwalijk nemen van zichzelf, en dat is nergens voor nodig.

In 1974 lieten Elizabeth Loftus en John Palmer proefpersonen een filmpje zien van een aanrijding. Daarna vroegen ze hoe hard de auto's reden. Bij de ene groep stond in de vraag het woord botsten, bij de andere raakten elkaar. De eerste groep schatte de snelheid hoger. Een week later vroegen ze of er glas op straat had gelegen. De groep die het woord botsten had gehoord, zei vaker van wel.

Er lag geen glas.

Een herinnering wordt dus elke keer opnieuw opgebouwd, en de woorden die iemand er omheen gebruikt bouwen mee. Dat is geen zwakte en het is geen dommigheid. Het is hoe geheugen werkt bij iedereen. En het is de reden dat "dat heb je je verbeeld" niet van je afketst maar iets doet.

Het gaat over macht, niet over karakter

De socioloog Paige Sweet onderzocht dit in 2019 en kwam tot een conclusie die veel van de online uitleg tegenspreekt. Gaslighting is volgens haar geen eigenschap van een bepaald type mens, maar iets dat alleen lukt als er al ongelijkheid is. De ander moet iets tegen je in stelling kunnen brengen dat er toch al lag: een vooroordeel, jouw positie, jouw geschiedenis, jouw afhankelijkheid.

Daarom lukt het beter bij iemand die nieuw is, jonger, ondergeschikt, afhankelijk, of al eens is weggezet als gevoelig of moeilijk. En daarom lukt het nauwelijks tussen twee mensen die werkelijk gelijkwaardig zijn.

Dat is meteen een bruikbare toets: is er tussen jullie iets waarmee de ander jou kan wegzetten en jij hem niet?

4Wat je kunt doen

Hoe je je eigen verslag terugkrijgt

1. Schrijf het op, dezelfde dag

Niet om ooit iets te bewijzen. Omdat je geheugen elke keer opnieuw wordt opgebouwd en je het dus vastlegt voordat er overheen wordt gebouwd.

Datum, tijd, wat er gebeurde, en de zinnen letterlijk. Ergens waar de ander niet komt. Dit is de enige tegenzet die op het mechanisme zelf aangrijpt, en hij kost twee minuten.

2. Een tweede paar ogen

Vertel het aan een mens. Niet met de vraag of je gek bent, want dat is precies de vraag die je niet meer objectief kunt stellen. Wel feitelijk: dit is er gezegd, dit was mijn reactie.

Isolatie is waar dit op draait. Zodra er iemand anders is die het weet, verliest het de helft van zijn kracht.

3. Ga de discussie over wat er gebeurd is niet aan

Die ga je niet winnen, want de discussie zelf is het middel. Hoe langer je bewijst, hoe verder je van je eigen versie af raakt.

Wat wel kan is een zin, en dan stoppen: "Ik herinner het me anders, en ik hou het bij mijn versie." Geen bewijs erachteraan, geen uitleg, geen tweede poging. Dat voelt onaf, en dat is het punt.

4. Op je werk gaat het anders

Daar heb je iets wat je thuis niet hebt: schriftelijk verkeer. Bevestig afspraken per mail, dezelfde dag, in gewone woorden. "Even ter bevestiging van wat we net bespraken." Dat is geen aanval en het valt niet op, en het haalt het verslag uit het gesprek.

Blijft het, dan is dat werk voor de vertrouwenspersoon en niet voor jou alleen. Zie Naar de vertrouwenspersoon en Conflict op je werk.

5. Wanneer het niet meer op zichzelf staat

Gaat dit samen met controle over geld, over je tijd of over wie je ziet, of is er angst in huis: dan is het geen los verschijnsel maar een onderdeel van iets groters.

Lees dan Word ik gemanipuleerd, of stel ik me aan?, want daar staat wat je in die volgorde doet. En bel Veilig Thuis, 0800-2000. Gratis, dag en nacht, anoniem, en je mag bellen om te overleggen zonder dat je iets meldt.

5Verder lezen

Waar je verder kunt lezen

Het communicatiemodel legt uit waarom twee mensen nooit precies hetzelfde meemaken. Lees dat erbij, want het is de helft van het antwoord: het maakt duidelijk wanneer een verschil gewoon een verschil is.

De stukken op deze site over dezelfde situatie van twee kanten gelden dan ook gewoon. Die zijn geschreven voor twee mensen die allebei iets willen en elkaar niet begrijpen. Dat is de normale situatie, en dat is de meeste situaties.

Ze gelden niet zodra er een is die stuurt. Dan is Word ik gemanipuleerd het stuk, en niet dit.