Ik heb niks te klagen, en precies dat is het probleem

Kort antwoord: "ik heb niks te klagen" is geen conclusie, het is een rem. Je vergelijkt jezelf met iemand die het zwaarder heeft, concludeert dat je geen recht van spreken hebt, en zwijgt. Daarmee wordt het niet minder, alleen onbespreekbaar. En wat onbespreekbaar is, groeit. De uitweg is niet dat je gaat klagen, maar dat je ophoudt met vergelijken voordat je iets mag voelen.

De zin die je jezelf hoort zeggen

Hij komt er altijd achteraan geplakt. "Het gaat wel, maar goed, ik moet niet klagen." "Ik heb een dak boven mijn hoofd." "Er zijn mensen die het echt zwaar hebben."

Wat er in die halve seconde gebeurt: je begon iets te zeggen, en toen greep je in. Je had het over jezelf en dat voelde ongepast, dus zette je er iets tegenover om het weer recht te trekken.

Dat is niet bescheiden. Dat is jezelf onderbreken.

Waar die reflex vandaan komt

Bij de meeste mensen uit hetzelfde huis. Niet uit onvriendelijkheid, meestal zelfs uit trots: bij ons wordt niet gezeurd, wij redden ons, je hoeft niet zo moeilijk te doen. Een generatie die het echt zwaar heeft gehad, geeft dat door met de beste bedoelingen.

En het werkt ook, tot op zekere hoogte. Doorgaan is een vaardigheid. Alleen leer je er iets bij dat er niet bij hoort: dat je pas iets mag voelen als het erg genoeg is. En wie bepaalt dat dan.

Er zit vaak nog een tweede laag onder. Als je het benoemt, moet je er misschien iets mee. Zolang je het wegwuift, hoeft dat niet. Zie Overtuigingen.

Waarom de vergelijking niet klopt

Brené Brown noemt dit vergelijkend lijden: het idee dat er een rangorde is en dat jouw last pas telt als hij hoog genoeg staat. Haar punt is simpel en het klopt: mededogen is geen taart. Dat iemand anders het zwaarder heeft, gaat niet ten koste van wat jij nodig hebt.

Praktischer gezegd: een gebroken arm blijft gebroken, ook als er iemand met een gebroken been naast je ligt. Niemand zou op de eerste hulp zeggen dat hij niet geholpen hoeft te worden omdat de buurman er erger aan toe is. Bij alles wat vanbinnen zit doen we dat wel, en de hele dag door.

Wat het je kost

• Het gaat niet weg, het gaat naar binnen. Wat je niet zegt, verdwijnt niet. Het komt er later uit als een kort lontje, als moeheid of als een lange stilte. Zie Kort lontje thuis.
• Niemand kan bij je. Mensen vragen hoe het gaat, jij zegt goed en druk, en dan houdt het op. Dat is geen pech, dat is het gevolg van wat je zelf hebt afgesloten.
• Je gaat twijfelen aan je eigen waarneming. Als je jarenlang tegen jezelf zegt dat het meevalt, geloof je dat op een gegeven moment ook, terwijl je lichaam iets anders meldt. Zie Het lichaam liegt niet.
• Het wordt groter dan het had hoeven zijn. Bijna alles is klein zolang het klein is.

Wat er wel klopt aan dat gevoel

Dit is belangrijk, want ik ga niet zeggen dat je moet ophouden met dankbaar zijn. Dankbaarheid is echt en het doet iets. Als je een dak boven je hoofd hebt en gezonde kinderen, dan is dat geen kleinigheid, en het helpt om dat te zien.

Het onderscheid zit hem in één woord. Dankbaarheid naast wat je voelt is gezond. Dankbaarheid in plaats van wat je voelt is een manier om jezelf de mond te snoeren met iets moois.

"Ik heb het goed en ik loop vast" is een zin die kan bestaan. Die twee sluiten elkaar niet uit.

Wat je ermee kunt doen

1. Schrap het staartje

Zeg wat er is en zet er niets achter. Niet "ik ben moe, maar goed, ik moet niet klagen". Gewoon: ik ben moe. Dat voelt de eerste keren onaf. Dat komt doordat je gewend bent jezelf af te zwakken, niet doordat de zin onaf is.

2. Vervang de vraag

Niet: is dit erg genoeg? Wel: klopt dit voor mij? Die eerste vraag heeft geen antwoord, want er is altijd iemand die het zwaarder heeft. De tweede kun je wel beantwoorden.

3. Zeg het één keer hardop tegen iemand

Niet om het op te lossen. Om te merken dat de wereld niet instort als je het zegt. Kies iemand die niet meteen met adviezen komt of met een verhaal over iemand die het erger heeft.

4. Kijk of het lichamelijk is

Voordat je gaat graven: slaap je genoeg, eet je op tijd, beweeg je. Wie op de laagste stand draait, vindt overal iets te weinig aan. Zie De fundamenten.

5. Geef het een naam die klopt

Niet depressief, niet burn-out, niet niks. Bijvoorbeeld: ik loop naast mezelf. Of: ik doe alles goed en er zit niets van mij in. Zolang je alleen "niks" kunt zeggen, valt er niets aan te werken. Zie Niet ziek, niet depressief, en toch niet goed.

Hoe ik ernaar kijk

Ik kom uit een huis waar je goed moest doen en waar er weinig gevraagd werd naar hoe het van binnen zat. Ik heb jaren gedacht dat ik weinig te klagen had, en ik had ook weinig te klagen. Er was niets mis. Er was alleen ook niets van mij bij.

Wat er veranderde was niet dat het slechter ging. Het werd juist eerst ongemakkelijker, want zodra je die zin niet meer gebruikt, staat er iets waar je wat mee moet.

Ik zie hetzelfde bij vrijwel iedereen die me schrijft. Er is meestal geen ramp. Er is iemand die al jaren nette antwoorden geeft op de vraag hoe het gaat.

Wanneer het meer is

Voel je je al weken vlak, slaap je slecht, heb je nergens meer zin in of denk je dat het beter zou zijn als je er niet was: dan gaat dit stuk niet meer over jou en hoort het bij je huisarts. Vandaag, niet als het erger wordt. Ik ben geen arts en geen psycholoog, en dat verschil telt hier.

Ik ben een mens, en niets menselijks acht ik mij vreemd.

Terentius, De zelfkweller