Wat is stoïcisme? De principes, en wat je er vandaag mee kunt

1Herkenning

Je hebt het woord gehoord en het klonk koud

Ergens in een podcast, of onder een foto van iemand die om vijf uur opstaat. Stoicijns zijn. Onaangedaan blijven. Je nergens iets van aantrekken.

Dat klinkt als iets voor mensen die toch al weinig voelen. En als je net een rotweek hebt, is het bijna beledigend.

Het probleem is dat die uitleg niet klopt. Het woord is in het Nederlands iets anders gaan betekenen dan de filosofie waar het vandaan komt. Stoicijns in de zin van onbewogen is een bijvoeglijk naamwoord. Het stoicisme is iets anders, en het is een stuk warmer dan het klinkt.

2Wat er gebeurt

Waar het vandaan komt en wat het zegt

Drie mannen die niet meer verschillend konden zijn

De stroming begint rond 300 voor Christus in Athene, bij Zeno van Citium, die lesgaf op een overdekte zuilengang aan de markt. Die zuilengang heette de stoa, en daar komt de naam vandaan.

Van de vroege stoicijnen is bijna niets bewaard. Wat wij lezen komt van drie Romeinen, vierhonderd jaar later, en dat drietal is opvallend:

• Seneca, steenrijk staatsman en adviseur van keizer Nero.
• Epictetus, geboren als slaaf, kreupel, later leraar met een school.
• Marcus Aurelius, keizer van Rome, die zijn aantekeningen schreef voor niemand anders dan zichzelf.

Een slaaf en een keizer met dezelfde levenshouding. Dat is precies het punt van de leer: hij gaat over het enige stuk dat bij allebei hetzelfde is.

Het onderscheid, en dat is de hele kern

Het handboekje van Epictetus begint er meteen mee. Sommige dingen zijn in onze macht en andere niet. In onze macht: ons oordeel, onze bedoeling, wat wij nastreven en vermijden. Niet in onze macht: ons lichaam, ons bezit, onze reputatie, onze positie.

Alles daarna volgt daaruit. Wie zich vastbijt in wat hij niet in de hand heeft, wordt gefrustreerd en dwingend. Wie zijn aandacht verlegt naar wat hij wel doet, houdt handen vrij.

Dat is geen berusting. Je mag alles proberen. Alleen hang je de uitkomst van je dag niet op aan iets waar je niet bij kunt.

Vier principes, met wat je er nu mee kunt

1. Niet de gebeurtenis raakt je, maar je oordeel erover

Epictetus schrijft het zo op: mensen worden niet verontrust door de dingen zelf, maar door hun opvattingen daarover. Datzelfde uitgangspunt zit tweeduizend jaar later onder de cognitieve gedragstherapie, en het staat op deze site in Het communicatiemodel en Labels.

2. Bedenk vooraf wat er mis kan gaan

De stoicijnen deden dat expres: rustig langslopen wat er kan tegenvallen, voordat het gebeurt. Niet om je somber te maken, maar omdat het de schrik eruit haalt en je laat zien wat je zou doen. Het lijkt op wat er in De drie stoelen van Disney bij de criticus gebeurt.

3. Kijk aan het eind van je dag terug

Seneca beschrijft hoe hij elke avond zijn dag naliep: wat deed ik, waar ging het mis, wat doe ik morgen anders. Hij noemt er expliciet bij dat hij daarbij niet streng voor zichzelf is, want een rechter die schreeuwt krijgt geen eerlijk antwoord.

4. Het gaat om hoe je je gedraagt, niet om hoe het afloopt

Marcus Aurelius komt daar in zijn notities steeds op terug. Doe wat een fatsoenlijk mens hoort te doen, en laat het resultaat los. Dat is dezelfde beweging als Waarden als kompas uit ACT: een richting die je loopt in plaats van een doel dat je haalt.

Wat het niet is

• Geen gevoelloosheid. Seneca schrijft uitgebreid over verdriet en over vriendschap. Het gaat erom dat je niet twee keer lijdt: een keer aan wat er gebeurt en een keer aan wat je erover blijft denken.
• Geen onverschilligheid. Marcus Aurelius was keizer en Seneca staatsman. Deze mensen trokken zich niet terug, ze deden hun werk.
• Geen hardheid. De versie die nu rondgaat, koud douchen en niets voelen en om vier uur opstaan, komt uit het huidige prestatiedenken en niet uit de teksten.

4Wat je kunt doen

Wat je er deze week mee kunt

1. Maak de twee lijstjes

Pak waar je nu mee zit en zet het in twee kolommen. Links wat jij kunt doen of laten. Rechts alles waar je niet bij kunt: wat de ander besluit, hoe het valt, wat er dan gebeurt.

Vrijwel iedereen ziet twee dingen tegelijk. De rechterkolom is veel langer. En bijna al je piekeren zit daar. Zie Stoppen met piekeren.

2. Zeg de gebeurtenis kaal op

Schrijf op wat een camera zou hebben gezien, zonder een enkel oordeel. Dan pas wat jij eraan hebt toegevoegd. Meestal blijkt het eerste kort en het tweede lang.

Dat is niet iets wegpraten. Het is de twee uit elkaar halen zodat je ziet welk deel van jou is. Zie De waarnemer.

3. Loop een avond je dag na, zonder streng te zijn

Drie vragen, vijf minuten. Wat ging goed. Waar ging het mis. Wat doe ik morgen anders. Meer niet, en niet uitweiden.

De valkuil is dat het een rechtszaak wordt. Seneca zag dat zelf ook al aankomen. Wie zichzelf ondervraagt met een dreigende toon, krijgt geen eerlijk antwoord maar een verdediging.

4. Doe een keer bewust met minder

Een dag geen koffie, of een weekend niets kopen, of een keer koud afdouchen als je dat toch al wilde. Niet als prestatie en niet om te lijden. De bedoeling is dat je merkt hoeveel van wat je nodig denkt te hebben, gewend is en niet nodig.

Dit is het onderdeel dat online het vaakst wordt uitvergroot tot iets mannelijks en zwaars. In de teksten is het klein en nuchter bedoeld.

5. Kies je zin en hang hem ergens op

Marcus Aurelius schreef zijn notities voor zichzelf, om zich dingen te blijven voorhouden. Dat is er de bedoeling van. Er staan er zeventig op de quotespagina. Kies er een die op jouw week slaat, en niet de mooiste.

6. Als het niet gaat

Er is een grens aan wat een levenshouding kan. Zit je in de knel, slaap je al weken slecht, of gaat het gewoon niet meer: dan is dit niet het gereedschap. Ga dan naar je huisarts. Zie ook Coach, psycholoog of zelf aan de slag.

5Verder lezen

Waar je verder kunt lezen

Wil je bij de bron beginnen: het Enchiridion van Epictetus is klein, kost een uur en staat gratis online. Dat is de kortste weg naar waar dit over gaat. De adressen staan hieronder.

Op deze site: de inzichten 37 tot en met 44 gaan over ACT, en dat is de moderne stroming die het dichtst bij de stoicijnen ligt. Bereidheid en Waarden als kompas zijn de twee die het meest overlappen.

En verder de quotes en de leraren, waar staat wie ik lees en waarom.