Waarom vergelijken zo hard aankomt, en wat eronder zit

Kort antwoord: je legt jouw binnenkant naast de buitenkant van iemand anders en noemt dat een uitslag. Vergelijken is geen karakterfout, het is hoe mensen zichzelf inschatten als er geen absolute meetlat is. Het wordt pas schadelijk als je alleen omhoog kijkt, altijd op hetzelfde punt, en met mensen die je niet kent. Daar valt aan te draaien.

Waarom je het doet

Leon Festinger beschreef dit in 1954: als er geen objectieve maat is voor hoe je het doet, meet je jezelf aan anderen. Hoe goed ben ik als vader, verdien ik genoeg, ben ik ver genoeg. Op geen van die vragen bestaat een getal, dus zoek je iemand naast je.

Dat is nuttig. Zo weet je wat er kan, zo leer je van mensen die verder zijn. Het probleem zit in drie dingen die er tegenwoordig bij zijn gekomen.

1. De groep is niet meer je dorp. Je meet je niet meer aan de dertig mensen om je heen, maar aan de beste van tien miljoen.
2. Je ziet alleen het gemonteerde deel. De vakantie, niet de ruzie op de heenweg. Het huis, niet de hypotheek.
3. Het gaat vrijwel altijd omhoog. Naar boven vergelijken kan motiveren, maar alleen als je gelooft dat je erheen kunt. Zonder dat geloof levert het niets op behalve een gevoel van achterstand.

Wat eronder zit

Dit is het deel dat er meestal niet bij staat. Vergelijken doet zeer op precies één plek: waar je zelf twijfelt.

Ziet iemand met een grote auto er gelukkig uit en raakt jou dat niet, dan gaat het bij jou niet over geld. Hoor je dat een leeftijdsgenoot promotie kreeg en zakt je dag in, dan gaat het over jouw plek en niet over hem.

Daarom is jaloezie zo bruikbaar. Het is geen fraai gevoel, en het wijst wel feilloos aan wat je zelf belangrijk vindt en niet hebt. Zie Waarden en criteria.

Er is nog een tweede laag. Bij veel mensen ligt onder het vergelijken een oude regel: je hoort erbij als je meekomt. Dan is achterlopen niet vervelend maar bedreigend. Zie Overtuigingen.

Wat je eraan doet

1. Draai het om tot een vraag

Niet: waarom heeft hij dat wel. Wel: wat zegt het dat mij dit raakt? Het antwoord op de eerste vraag verandert niets. Het antwoord op de tweede is bruikbaar.

2. Vergelijk met jezelf van een jaar terug

Dat is de enige eerlijke vergelijking, want je kent beide kanten. Schrijf op wat er twaalf maanden geleden speelde. De meeste mensen zijn verbaasd, want vooruitgang verdwijnt uit het zicht zodra hij normaal wordt.

3. Zoek het hele plaatje op

Als je iemand benijdt, vraag je af of je met hem zou willen ruilen. Niet zijn huis, zijn hele leven: zijn werkweek, zijn schoonfamilie, zijn schuld, zijn nachten. Bijna niemand zegt dan nog ja. Je wilt zelden iemands leven, je wilt één stukje eruit.

4. Zet de bron uit, niet je gevoel

Merk je dat je bij bepaalde accounts of bij een bepaalde persoon altijd slechter wegloopt: haal dat weg. Ontvolgen, dempen, minder afspreken. Dat is geen zwakte, dat is opruimen. Je hoeft niet sterk genoeg te worden voor iets dat je elke dag omlaag haalt.

5. Zeg het hardop tegen iemand

"Ik vond het moeilijk toen ik hoorde van jouw nieuwe baan." Dat is een van de moeilijkste zinnen die er zijn en hij haalt er in één keer de lading af. Wat je niet uitspreekt, groeit. Zie De stilte.

6. Kijk ook een keer naar beneden, en niet om je beter te voelen

Wie in Nederland een dak, eten en gezondheid heeft, zit op een plek waar de meeste mensen op aarde niet zitten. Dat is geen reden om je mond te houden over wat er niet goed gaat, en het zet de meetlat wel even recht. Zie Ik heb niks te klagen voor waarom dat twee verschillende dingen zijn.

Wat niet werkt

Jezelf voorhouden dat het nep is. Dat weet je al. Kennis over sociale media haalt het gevoel er niet uit, want het gevoel komt niet uit je verstand.

Harder gaan werken om bij te komen. Dan heb je de lat van iemand anders overgenomen en ga je daar je jaren aan besteden. Zie Goed genoeg.

Iedereen wegdoen die het goed doet. Dat is een kleiner leven, geen oplossing.

Hoe ik ernaar kijk

Ik heb hier last van gehad in de tijd dat ik het minst zeker was over waar ik mee bezig was. Dat is precies het patroon: hoe minder eigen richting, hoe harder anderen binnenkomen. Wie weet waar hij heen gaat, kijkt wel naar anderen maar wordt er niet door omvergeblazen.

Wat mij hielp was niet minder kijken. Het was iets bijhouden van mezelf, zwart op wit, waar ik op terug kon vallen als mijn hoofd zei dat ik nergens was. Feiten tegen een gevoel, en dan wint het gevoel nog vaak genoeg, maar niet altijd.

En dit: jaloezie is bijna nooit een oordeel over de ander. Het is een wegwijzer naar iets van jezelf waar je nog niets mee doet. Dat maakt hem onaangenaam en nuttig tegelijk.

Wanneer het meer is

Slaat het door in somberheid, in weken achtereen het gevoel dat je waardeloos bent, of trek je je terug uit contact: dan gaat dit stuk niet meer over jou en hoort het bij je huisarts. Ik ben geen arts en geen psycholoog.

Wie zijn eigen deel niet als genoeg beschouwt, is ongelukkig, ook al bezit hij de wereld.

Naar Epicurus, overgeleverd in de Vaticaanse spreuken