Inzichten · Hoe je in elkaar zit
Inzicht 07
De logische niveaus
Op welke verdieping je probleem eigenlijk zit
Je kunt jaren beneden dweilen terwijl het lek op zolder zit.
In het kort
De logische niveaus van Bateson en Dilts ordenen verandering in zes lagen: omgeving, gedrag, vaardigheden, overtuigingen, identiteit en zingeving. Een probleem op een hogere laag los je zelden op met een oplossing van een lagere. Wie een lek op zolder heeft, kan beneden blijven dweilen tot hij een ons weegt.
Veel problemen blijven bestaan omdat ze op de verkeerde hoogte worden aangepakt. Iemand koopt een agenda voor een probleem dat niet over plannen gaat. Iemand wisselt van baan voor een probleem dat meeverhuist.
Gregory Bateson beschreef dat leren en veranderen op verschillende niveaus gebeuren, en dat die niveaus in elkaar zitten. Robert Dilts maakte er binnen NLP een model van met zes lagen. Het is het handigste diagnose-instrument dat ik ken.
Hoe het werkt
Van onder naar boven, waarbij elk niveau het niveau eronder aanstuurt:
- Omgeving, waar, wanneer, met wie. Het is druk op kantoor.
- Gedrag, wat je doet. Ik werk door in de pauze.
- Vaardigheden, wat je kunt. Ik kan niet goed delegeren.
- Overtuigingen en waarden, wat je gelooft en belangrijk vindt. Als ik het niet zelf doe, gaat het mis.
- Identiteit, wie je bent. Ik ben iemand die alles draagt.
- Zingeving, waar je onderdeel van bent, waar je het voor doet.
De regel die alles verklaart: een probleem op een bepaald niveau los je zelden op met een oplossing van een lager niveau. Wie gelooft dat het misgaat als hij het niet zelf doet (niveau 4), kan tien cursussen delegeren volgen (niveau 3) en zal blijven doorwerken in de pauze (niveau 2).
Andersom werkt het wel: verandert er iets op een hoger niveau, dan valt er vanzelf een stapel gedrag om. Iemand die van "ik ben iemand die rookt" naar "ik ben geen roker" gaat, hoeft daarna niet meer elke sigaret te weerstaan.
Let ook op de taal. Er zit een wereld tussen "dat ging niet goed" (gedrag) en "ik ben een slechte vader" (identiteit). Mensen halen die twee constant door elkaar, meestal in hun nadeel.
De metafoor
Een huis heeft een fundering, muren, verdiepingen en een dak. Wie een lek heeft op zolder, kan beneden blijven dweilen tot hij een ons weegt. Hij heeft geen betere dweil nodig. Hij moet naar boven.
Waar je het tegenkomt
Op je werk
Iemand komt structureel te laat. Je kunt hem aanspreken op gedrag. Werkt dat niet, dan zit het hoger: hij kan het niet organiseren (vaardigheid), hij vindt de ochtendmeeting zinloos (waarde), of hij voelt zich er geen onderdeel van (identiteit). Drie totaal verschillende gesprekken.
Thuis
"Ik moet meer tijd met de kinderen doorbrengen." Dat is gedrag. Blijft het niet lukken, kijk dan een niveau hoger: geloof je misschien dat je vooral van waarde bent door te werken? Zolang dat staat, verlies je die strijd elke week opnieuw.
Zeg niet dat je filosoof bent. Doe wat je hebt geleerd; dat spreekt voor zich.
Naar Epictetus, Enchiridion
Zo ging het bij Erik
Erik, 44, teamleider. Hij kwam met een concreet probleem: ik moet leren delegeren. Hij had er twee cursussen voor gedaan.
We liepen de niveaus langs. Omgeving: het is druk. Gedrag: ik doe het zelf. Vaardigheid: ik kan wel delegeren, dat bleek uit de cursussen. Overtuiging: als ik het niet zelf doe, gaat het mis en ben ik het haasje.
Daar stopte hij even. Bij identiteit werd het stil: ik ben degene die alles draagt, dat is altijd zo geweest, thuis ook.
Twee cursussen op niveau drie, terwijl het probleem op niveau vier en vijf zat. Toen hij die regel eenmaal zag als conclusie in plaats van als feit, ging delegeren binnen een maand vanzelf. Niet omdat hij de techniek eindelijk snapte. Hij snapte de techniek al lang.
Nog een voorbeeld
Iemand wilde stoppen met roken en had alles geprobeerd: pleisters, apps, weddenschappen. Allemaal gedrag. Het kantelde toen hij zichzelf niet meer beschreef als iemand die probeert te stoppen, maar als iemand die niet rookt. Daarna hoefde hij geen sigaret meer te weerstaan.
De namen zijn veranderd. De situaties komen uit gesprekken die ik heb gevoerd.
Opdracht: op welke verdieping zit het?
- Neem een probleem dat al minstens een jaar meegaat.
- Loop de zes niveaus langs en schrijf per niveau één zin: hoe ziet dit probleem eruit op dit niveau?
- Kijk waar de zin het meest raakt. Waar je even stil wordt, daar zit het.
- Vraag jezelf: op welk niveau probeer ik het al die tijd op te lossen?
- Bijna altijd zit er verschil tussen die twee. Dat verschil is je antwoord.
Wat je hieraan hebt
Dit model bespaart je jaren aan oplossingen die niet werkten. Niet omdat je te weinig discipline had, maar omdat je op de begane grond aan het schuren was terwijl het lek op de derde verdieping zat.
Hard trekken aan de verkeerde hendel voelt ook als hard werken.
Verder lezen
Dit sluit hierop aan
Inzicht 05
De basisframes
De spelregels waarmee NLP naar mensen kijkt
Inzicht 06
Het communicatiemodel
Waarom twee mensen nooit hetzelfde meemaken
Inzicht 08
Overtuigingen
De regels die je nooit hebt afgesproken
Weet je niet welk stuk bij jou past? Doe de test van twee minuten.
Even sparren?
Mail me, of laat je terugbellen
Ik ben geen dokter en geen psycholoog. Die denken vaak in kaders, en soms is er iets anders nodig: iemand die luistert, doorvraagt en niet meteen zijn eigen verhaal erbij haalt. Geen diagnose, geen traject, geen rekening.
Stuur een bericht met waar je mee zit. Wil je liever bellen, geef dan aan wanneer het jou schikt, dan bel ik je terug. Helemaal vrijblijvend.
Stuur een bericht Laat je terugbellen
Zit je echt in de knel, dan hoort daar iemand bij die naast je kan zitten. Dat zeg ik dan ook gewoon tegen je.