Inzichten · Richting kiezen
Inzicht 12
Waarden en criteria
Waarom je doet wat je doet
Je kunt heel snel een ladder beklimmen die tegen de verkeerde muur staat.
In het kort
Je waarden bepalen waar je energie vanzelf heen gaat en waar je boos van wordt. Je hoeft ze niet te bedenken, je kunt ze aflezen aan je irritaties. De meeste innerlijke onrust komt niet van te weinig doen, maar van een leven dat botst met wat je van binnen belangrijk vindt.
Waarom kun je jezelf voor sommige dingen moeiteloos in beweging krijgen en voor andere dingen niet, hoe verstandig ze ook zijn? Dat komt zelden door discipline. Het komt doordat het ene raakt aan wat je echt belangrijk vindt en het andere niet.
Je waarden zijn geen mooi rijtje voor aan de muur. Het zijn de dingen waar je energie vanzelf heen gaat, en waar je boos van wordt als iemand eraan komt.
Hoe het werkt
Waarden werken op twee manieren zichtbaar in je leven.
Ze bepalen wat je motiveert. Een doel dat niet aansluit bij een waarde krijg je met geen enkele planning volgehouden. Andersom heb je voor iets dat wél aansluit nauwelijks discipline nodig.
Ze bepalen waar je boos wordt. Dit is de snelste ingang. Woede is bijna altijd een waarde die geraakt wordt. Wie ontploft bij oneerlijkheid, heeft rechtvaardigheid hoog staan. Wie kwaad wordt als hij gecontroleerd wordt, heeft vrijheid of vertrouwen hoog staan. Je hoeft je waarden niet te bedenken, je kunt ze aflezen aan je irritaties.
Onder een waarde zitten criteria: hoe weet je dat eraan voldaan is? Twee mensen die allebei "respect" belangrijk vinden, kunnen daar totaal iets anders onder verstaan. De één bedoelt: laat me uitpraten. De ander bedoelt: kom op tijd. Ze denken dat ze het eens zijn, tot het misgaat.
En dan de kern van dit inzicht: de meeste innerlijke onrust komt niet van te weinig doen, maar van een leven dat niet klopt met wat je van binnen belangrijk vindt. Wie zekerheid boven alles zet en toch elke week roept dat hij vrij wil zijn, blijft aan zichzelf trekken. Dat is geen luiheid. Dat is een botsing tussen twee waarden, en die los je niet op met een strakker schema.
De metafoor
Je kunt heel snel een ladder beklimmen die tegen de verkeerde muur staat. Elke sport is winst, je komt hoger, iedereen ziet je klimmen. En boven aangekomen kijk je uit over een tuin waar je niet wilde zijn.
Waar je het tegenkomt
Op je werk
Je hebt een baan die er van buiten goed uitziet en die vanbinnen leegloopt. Meestal blijkt dan dat je hoogste waarde er niet in voorkomt. Dat is geen reden om meteen ontslag te nemen, het is een reden om te kijken waar die waarde wél ruimte kan krijgen.
Thuis
Terugkerende ruzies gaan bijna nooit over het onderwerp. Ze gaan over twee mensen met verschillende criteria. Zij noemt het betrokkenheid als je vraagt hoe haar dag was. Jij noemt het betrokkenheid als je de lekkende kraan repareert. Jullie doen allebei je best, in de verkeerde taal.
Als je iets doet dat je goed vindt, doe het dan, en schaam je niet dat men het ziet.
Naar Marcus Aurelius, Persoonlijke notities
Zo ging het bij Wies
Wies is 39 en had haar doelen op orde. Sparen voor een verbouwing, over twee jaar senior, in mei een halve marathon. Ze haalde ze ook, en na elke haalde ze haar schouders op.
Bij de vraag naar haar waarden bleef het lang stil. Toen kwam er een: ik wil dat mensen zich bij mij op hun gemak voelen. Ze schrok ervan, want er zat geen enkel doel in haar lijstje dat daarmee te maken had.
Ze heeft haar doelen niet geschrapt. Ze heeft er wel iets aan toegevoegd dat nooit af is: elke week een gesprek waarin ze meer vraagt dan vertelt. Dat staat in geen enkele jaarplanning en het is het enige waarvan ze zegt dat het haar iets doet.
Nog een voorbeeld
Bij Jorrit was de waarde eerlijkheid, en hij ontdekte hem op de vervelende manier: aan hoe beroerd hij zich voelde na een week waarin hij drie keer had gezegd wat handig was in plaats van wat waar was.
De namen zijn veranderd. De situaties komen uit gesprekken die ik heb gevoerd.
Opdracht: lees je waarden af
- Schrijf vijf momenten op van het afgelopen jaar waarop je echt boos of geïrriteerd was.
- Zoek per moment: welke waarde werd hier geraakt? Eén woord. Eerlijkheid, vrijheid, respect, rust, erkenning, veiligheid, rechtvaardigheid.
- Schrijf daarnaast vijf momenten op waarop je je echt goed voelde. Doe hetzelfde.
- Zet de woorden die vaker voorkomen in een rijtje. Zet er een volgorde in, van belangrijkst naar minst. Dat rijtje is jouw top vijf, en hij verrast bijna iedereen.
- Schrijf bij nummer één op: waaraan merk ik dat hieraan voldaan is? Wees concreet, dat is je criterium.
- Kijk tot slot naar je week. Waar krijgt nummer één ruimte? Waar wordt hij structureel overreden? Dat laatste is waar je onrust vandaan komt.
Wat je hieraan hebt
Dit is een van de weinige oefeningen waarbij mensen na afloop zeggen: dus daarom. Niet omdat er nieuwe informatie bij is gekomen, maar omdat er een verband zichtbaar wordt dat er al jaren lag.
Snel klimmen helpt niet als de ladder tegen de verkeerde muur staat.
Verder lezen
Dit sluit hierop aan
Inzicht 11
Doelen
Het verschil tussen willen en gaan
Inzicht 34
De drie stoelen van Disney
Dromer, realist en criticus, ieder op hun beurt
Inzicht 35
Groter en kleiner maken
Waarom een probleem oplost als je uitzoomt
Weet je niet welk stuk bij jou past? Doe de test van twee minuten.
Even sparren?
Mail me, of laat je terugbellen
Ik ben geen dokter en geen psycholoog. Die denken vaak in kaders, en soms is er iets anders nodig: iemand die luistert, doorvraagt en niet meteen zijn eigen verhaal erbij haalt. Geen diagnose, geen traject, geen rekening.
Stuur een bericht met waar je mee zit. Wil je liever bellen, geef dan aan wanneer het jou schikt, dan bel ik je terug. Helemaal vrijblijvend.
Stuur een bericht Laat je terugbellen
Zit je echt in de knel, dan hoort daar iemand bij die naast je kan zitten. Dat zeg ik dan ook gewoon tegen je.