Gelijk hebben of contact houden

Een conflict is geen ding dat iemand jou aandoet. Het is iets wat tussen twee mensen ontstaat en door twee mensen in de lucht wordt gehouden. Dat is een vervelende zin, want hij haalt de aangename gedachte weg dat het aan hem lag.

Let op de volgorde: dit betekent niet dat schuld altijd eerlijk verdeeld is. Soms is er wel degelijk iemand die iets deed en iemand die het onderging. Daar kom ik verderop op terug, want dat verschil is te belangrijk om weg te poetsen. Maar in het overgrote deel van de ruzies waar mensen jaren in blijven hangen, ruzies thuis, met een broer, met een collega, zijn het twee mensen die precies hetzelfde doen en het van elkaar niet zien.

Waarom degene die wint ook verliest

In elke discussie liggen er twee dingen op tafel: het gelijk en het contact. Je kunt er meestal maar een van meenemen.

Wie voor het gelijk gaat, verzamelt bewijs. Voorbeelden, data, wat je vorige week ook al zei. Dat werkt: op een gegeven moment heeft de ander geen weerwoord meer en wordt het stil. Die stilte voelt als winst en is het bijna nooit. De ander is niet overtuigd, hij is opgehouden. Wat je hebt gewonnen is het gesprek, wat je hebt ingeleverd is de bereidheid van de ander om nog iets te zeggen.

Dat is de reden dat mensen jaren later niet meer weten waar de ruzie over ging, maar nog precies weten hoe het voelde. Het onderwerp verdampt, de afstand blijft.

Wat anderen hierover hebben gevonden

Ik ben geen therapeut en dit is geen behandeling. Wat ik hier doe is opschrijven wat ik zelf ben tegengekomen, en ernaast zetten wat mensen die er hun leven aan hebben besteed erover hebben gevonden. Drie daarvan vind ik de moeite waard.

De vier ruiters van John Gottman

De Amerikaanse onderzoeker John Gottman filmde jarenlang stellen tijdens ruzie en zocht naar wat voorspelt of het standhoudt. Hij kwam uit bij vier gedragingen die hij de vier ruiters noemde: kritiek op wie iemand is in plaats van op wat hij deed, minachting, verdediging en dichtklappen. Van die vier noemt hij minachting de schadelijkste: het cynische lachje, de ogen ten hemel, de toon waarmee je laat merken dat je boven de ander staat.

Wat mij hierin trof, is dat drie van de vier precies de dingen zijn die je doet als je wilt winnen. Verdediging is niets anders dan het punt terugkaatsen. Dichtklappen is de ruzie beeindigen door je terug te trekken, wat van buiten op rust lijkt en van binnen geen rust is.

De dramadriehoek van Stephen Karpman

Karpman beschreef in 1968 drie rollen waarin mensen in conflicten terechtkomen: slachtoffer, aanklager en redder. Het aardige van zijn model is dat niemand in een rol blijft zitten. De aanklager die te ver gaat, wordt slachtoffer. Het slachtoffer dat genoeg heeft, wordt aanklager. En de redder die geen dank krijgt, voelt zich slachtoffer.

Zolang je in de driehoek staat, kun je alleen van rol wisselen. Eruit stappen doe je niet door een betere rol te kiezen maar door te stoppen met spelen.

Wat Marshall Rosenberg eraan toevoegde

Rosenberg, de man achter geweldloze communicatie, zette een simpel onderscheid neer dat veel oplost: het verschil tussen een waarneming en een oordeel. "Je bent ongeinteresseerd" is een oordeel, en daar kan iemand alleen tegenin gaan. "Je keek de laatste twee keer op je telefoon terwijl ik iets vertelde" is een waarneming, en daar kan iemand op reageren. Zie ook Het metamodel van taal.

Waar NLP hetzelfde punt vanaf een andere kant nadert

Het communicatiemodel zegt dat niemand de werkelijkheid ziet. Je ziet je eigen kaart ervan, gemaakt van wat je hebt meegemaakt en wat je hebt geleerd op te merken. Twee mensen in dezelfde ruzie zitten dus niet in dezelfde ruzie. Zie Het communicatiemodel.

Daaruit volgt iets ongemakkelijks: gelijk hebben is bijna altijd mogelijk. Vanuit jouw kaart klopt jouw verhaal. Vanuit zijn kaart klopt het zijne. Er is geen scheidsrechter, en de energie die je in bewijsvoering stopt, gaat naar een wedstrijd die niet bestaat.

Het tweede NLP-idee dat hier ligt, is dat gedrag altijd een bedoeling heeft die voor die persoon positief is. Ook het gedrag dat jou raakt. Iemand die aanvalt, beschermt iets. Iemand die dichtklapt, houdt iets heel. Dat maakt het gedrag niet goed, het maakt het begrijpelijk, en begrijpelijk gedrag kun je bespreken. Zie De basisframes en Perceptuele posities.

En als de ander wel echt fout zat

Dit is het deel dat vaak wordt overgeslagen en het hoort erbij. Er bestaan situaties waarin er geen gedeeld aandeel is. Mishandeling, misbruik, een leidinggevende die zijn positie gebruikt, iemand die stelselmatig liegt. Daar is "jullie hebben er allebei een aandeel in" niet wijs maar schadelijk, want het legt de last opnieuw bij degene die hem al draagt.

Het onderscheid dat ik zelf gebruik: is er sprake van een verschil in macht en van schade die eenzijdig valt? Dan is het geen conflict maar iets anders, en dan is de goede stap afstand nemen of hulp zoeken, niet zelfonderzoek. Bij ongelijke macht is het je aandeel zoeken een manier om jezelf de schuld te geven.

Gaat het om twee mensen die allebei kunnen praten, allebei kunnen weglopen en allebei iets te verliezen hebben, dan is het een conflict, en dan geldt de rest van dit stuk.

De eigenlijke reden dat winnen niet werkt

Zolang je nodig hebt dat de ander toegeeft, ligt je rust bij hem. Dan is er iemand anders die bepaalt of jij vanavond ontspannen op de bank zit. Dat is de duurste vorm van afhankelijkheid die er is, en hij voelt niet als afhankelijkheid maar als principe.

Thuiskomen in jezelf betekent hier iets heel praktisch: je hoeft niet meer gelijk te krijgen om te weten wat je hebt gezien. Je kunt zeggen wat er bij jou gebeurde, de ander mag het anders zien, en jij blijft heel. Vanaf dat punt kun je pas echt luisteren, want er staat niets meer op het spel.

De metafoor

Twee mensen aan de uiteinden van een touw. Zolang ze allebei trekken, staat het strak en beweegt er niets. Wie loslaat, is niet de verliezer. Hij is degene die als eerste doorheeft dat het geen wedstrijd is.

Waar je het tegenkomt

Thuis

De ruzie die elke keer terugkomt met een ander onderwerp. Aan de was, aan de agenda, aan de opvoeding. Dat het onderwerp telkens wisselt en het gevoel hetzelfde blijft, is het bewijs dat het niet over het onderwerp gaat.

Op je werk

De collega met wie het al jaren stroef loopt. Twee mensen die allebei denken dat de ander het spel begon, en die allebei hun gedrag zijn gaan uitleggen als reactie op de ander.

In je familie

Het gesprek met een broer of ouder dat altijd op dezelfde plek vastloopt. Vaak is de rolverdeling daar dertig jaar geleden vastgelegd en heeft nog niemand hem herzien.

Als iemand je kwaad doet, denk dan aan wat hij voor goed of kwaad hield toen hij het deed.

Naar Marcus Aurelius, Persoonlijke notities

Wat je hieraan hebt

Twee dingen. Je krijgt de ruzie eruit die al jaren energie kost, en dat merk je thuis het eerst. En je merkt dat je minder nodig hebt van anderen om je goed te voelen, want gelijk krijgen was daar een van de laatste stukken van.

Wat je niet krijgt is een garantie dat de ander meebeweegt. Dat is geen zwakke plek in dit inzicht, dat is de kern ervan. Het gaat over wat je zelf in handen hebt.

Wil ik gelijk krijgen, of wil ik hier nog een gesprek mee kunnen voeren?