Familieopstellingen

Er is een oefening waarbij je je familie in een ruimte neerzet. Niet op papier, maar echt: je kiest mensen die jouw vader, je moeder, je broer of zus voorstellen, en je zet ze neer op de plek waar ze volgens jou horen. Meer is het niet. En bijna niemand komt daar onbewogen uit.

Dat heet een familieopstelling. Het is geen NLP en het is geen ACT, het komt uit een andere hoek. Ik zet het er toch bij, om twee redenen: het laat iets zien wat je met praten alleen zelden te pakken krijgt, en het geeft antwoord op een vraag die op deze site vaker terugkomt dan alle andere. Waarom doe ik dingen die ik nooit heb besloten.

Eerst dit, want anders klopt de rest niet

Familieopstellingen zijn omstreden, en ik vind dat je dat moet weten voordat je erin stapt. Er is geen degelijk wetenschappelijk bewijs dat de methode werkt zoals de grondlegger, Bert Hellinger, het beschreef. De verklaring die er vaak bij wordt gegeven, dat er een soort veld bestaat waaruit opstellers informatie oppikken die ze niet kunnen weten, is niet aangetoond. Hellinger zelf heeft daarnaast uitspraken gedaan die ik niet onderschrijf, onder meer over daders en slachtoffers.

Wat wel klopt: mensen ervaren er iets echts. Dat verbaast me niets, en je hebt er geen mystiek voor nodig om het te verklaren. Je zet een situatie op ware grootte neer, je gebruikt je lichaam in plaats van je hoofd, en je ziet in één keer een verhouding die je in woorden nooit rond kreeg. Dat is dezelfde reden waarom drie stoelen zoveel meer doen dan drie gedachten.

Ik ben geen opsteller en ik bied dit niet aan. Wat hieronder staat is wat ik erover heb gelezen, gezien en zelf heb gemerkt, met daarbij een versie die je alleen kunt doen.

Het idee eronder

De kern is eenvoudig. In elk gezin ontstaat een ordening, ook als niemand hem heeft afgesproken. Wie er eerst was, wie voor wie zorgt, wie waar staat. Als iemand in dat systeem wegvalt of niet op zijn plek staat, blijft die plek niet leeg. Er schuift iemand in.

Meestal een kind. Kinderen zijn er niet goed in om toe te kijken hoe hun ouders het zwaar hebben. Dus wordt een dochter van negen de steun van haar moeder, of neemt een zoon van twaalf de rol over van een vader die er niet meer is. Ze doen het uit liefde, ze zeggen er niets over, en niemand vraagt erom.

Voor die tijd is het een oplossing. Twintig jaar later staat er een volwassene die overal de zorg op zich neemt, nergens om hulp vraagt en niet begrijpt waarom hij zo moe is. Dat is geen karakter. Dat is een plek die hij nooit heeft afgestaan.

Drie dingen die je in een opstelling vaak ziet

1. Iemand staat op de plek van een ander

Het kind tussen de ouders in, met zijn rug naar allebei. In de opstelling wordt dat letterlijk zichtbaar: hij kan niet vooruit kijken, want hij houdt twee mensen in de gaten. De verschuiving is even simpel als heftig. Het kind gaat vóór de ouders staan, met hen in zijn rug. Wat mensen daar voelen, is meestal opluchting en verdriet tegelijk. Opluchting omdat het niet meer aan hen is. Verdriet om de jaren dat het dat wel was.

2. Iemand ontbreekt

Een kind dat is overleden, een broer waar niet meer over gesproken wordt, een eerste huwelijk dat is weggelaten. In het verhaal van de familie bestaat die persoon niet meer, en in de opstelling blijkt de ruimte waar hij zou staan de plek waar niemand naar wil kijken. Het opmerkelijke is wat er gebeurt als hij er alsnog wordt neergezet: de anderen gaan vaak spontaan rechter staan.

3. Er zit iets over van een generatie eerder

Een schaamte, een schuld, een oorlog, een vertrek uit een land. Niemand heeft het doorgegeven met woorden, en toch draagt de kleinzoon iets wat niet bij zijn eigen leven past. Of dat via een mysterieus veld gaat, geloof ik niet. Dat het via gedrag, stiltes, blikken en huisregels gaat, zie ik dagelijks. Zie ook Het kind dat meereist.

Het verhaal van Karima

Karima is 43 en de oudste van vier. Ze belde mij niet omdat ze vastliep, want dat woord zou ze nooit gebruiken. Ze belde omdat haar man had gezegd dat ze er niet meer was, en dat ze daar zelf van was geschrokken.

Haar vader kwam hier op zijn tweeëntwintigste werken en is teruggegaan toen zij zeven was. Haar moeder bleef achter met vier kinderen, een taal die ze half sprak en een huis dat betaald moest worden. Er is nooit uitgelegd wat er gebeurde. Er werd gewoon vanaf die week anders gedaan.

Karima maakte vanaf haar achtste de broodtrommels. Ze belde de school als er iets was. Ze zat op haar veertiende bij de gemeente aan tafel om dingen te vertalen die geen kind zou moeten vertalen. En ze was er goed in, dat is het venijnige. Iedereen zei hoe knap het was.

Toen ze in een opstelling haar gezin neerzette, plaatste ze zichzelf zonder nadenken naast haar moeder. Voorin. Haar drie broers en zussen achter zich. Haar vader zette ze helemaal aan de andere kant van de ruimte, met zijn gezicht naar de muur.

De begeleider vroeg niets over haar vader. Hij vroeg alleen of ze een stap opzij wilde doen, naar de plek naast haar broers en zussen. Eén stap.

Ze kon het niet. Ze stond daar, veertig jaar later, en haar benen deden het niet. Toen ze het uiteindelijk wel deed, begon ze te huilen op een manier die ze zelf omschreef als belachelijk, en ze zei één zin: dan is er niemand meer bij haar.

Daar zat het. Niet in haar man, niet in haar drukke baan, niet in haar hoofd dat maar door bleef gaan. In een meisje van zeven dat besloot dat ze haar moeder niet alleen zou laten, en dat besluit nooit had ingetrokken.

Wat er daarna veranderde, was niet groot. Ze belde haar moeder nog steeds elke dag. Maar ze ging voor het eerst in twintig jaar een week weg zonder telefoon, en ze vroeg haar broer om de boodschappen te doen. Hij zei ja alsof het niets was. Dat was het zwaarste deel: ontdekken dat het al die jaren gevraagd had kunnen worden.

De metafoor

Een gezin is een tafel waar iedereen een stoel heeft. Valt er een stoel weg, dan blijft de tafel niet scheef staan: iemand schuift op om hem recht te houden. Dat is aardig en het is tijdelijk bedoeld. Het probleem is dat niemand ooit zegt dat het weer mag ophouden.

Waar je het tegenkomt

Thuis

De ouder die zijn kind gebruikt als gesprekspartner over de andere ouder. Bedoeld als openheid, en het zet een kind op een plek die te groot voor hem is.

Op je werk

Systemen zijn niet alleen thuis. In een team schuift iemand in de plek van een leidinggevende die niet leidt, en die persoon krijgt daar het gedoe van zonder de bevoegdheid. Zie De zes niveaus.

Bij jezelf

Als je merkt dat je overal degene bent die het regelt, ook waar niemand daarom heeft gevraagd, is de vraag zelden hoe je beter delegeert. De vraag is wanneer je die rol op je hebt genomen, en van wie hij eigenlijk was.

Vraag niet dat de dingen gaan zoals jij wilt, maar wil dat ze gaan zoals ze gaan.

Epictetus, Enchiridion

Wat je hieraan hebt

Meestal één zin die je nooit eerder hardop had gezegd. Dat je de rol van iemand anders hebt overgenomen. Dat er iemand ontbreekt. Dat je nog steeds staat waar je op je achtste ging staan.

En daarna een keuze die klein is en niet makkelijk: één stap opzij zetten. Niet weglopen bij je familie, niet met iemand breken. Alleen gaan staan op de plek die van jou is, en de rest laten staan waar zij staan.

Van wie is de plek waar jij al jaren staat?